मैत्र!

तो आणि मी…
आम्हा दोघांचं मैत्र केव्हापासूचं?
मला तरी सांगता येणार नाही…
मीही तुमच्यासारखाच…
त्याच्या प्रेमात पडलेला…
वेगवेगळ्या रुपात तो भेटतो… तुम्हाला तसाच मलाही…
लहानपणापासून भेटत आलाय…
तो… पाऊस…

गावची माती लाल. त्यामुळं तिथल्या पावसाच्या आठवणी त्या लाल रंगाशिवाय कधीच पूर्ण होऊ शकणार नाहीत. तेव्हा गावाचं कॉंक्रिटचं जंगल झालेलं नव्हतं. त्यामुळं आम्ही रहायचो त्या पेठांमधल्या वाड्यांमध्ये पावसाळ्यात तळी साचू शकायची. ही तळी स्वच्छ असायची. त्यांचा लाल रंगच त्यांच्या स्वच्छतेची खात्री द्यायचा. तळी म्हणजे माझ्या तेव्हाच्या – सहा-सात वर्षे – वयाच्या आकाराला साजेशी तळी. शेजाऱ्यांच्या आवारात असलेलं चिकूचं झाड अर्धं आमच्या आवारात आलेलं होतं. ते बरोबर माझ्या घराच्या दारासमोर यायचं. तिथं एका शेजाऱ्यांचीच चारचाकी लावलेली असायची. तिच्यापुढं एक रिक्षा. या दोन्ही गाड्यांच्या चाकांचे पट्टे तयार झालेले असायचे त्या पावसाळ्याच्या दिवसात. त्या पट्ट्यांमधून दुपारी आलेला पाऊस पाणी ठेवून जायचा. पावसाचा जोरही अगदी मध्यम असायचा. त्यामुळं पाणी साचायचं ते केवळ त्या चाकांच्या पट्ट्यांपुरतं आणि शेजारी घराच्या भिंतीना लागून फुलझाडांसाठी केलेल्या वाफ्यांमधल्या तळ्यांपुरतं. ते पट्टे वाहून जाणार नाहीत याची तो आम्हा मुलांसाठी खबरदारी घेत असावा. त्या पट्ट्यांच्या नद्या आमच्या कागदी नावा फिरण्यासाठी पुरायच्या. त्या नद्यांमधून शेजारी तळ्यांपर्यंत वाट काढून नावा तिथून चालवत न्यायच्या. या खेळात आम्ही इतके गर्क होऊन जायचो की, कपड्यांना मातीचा लाल रंग कधी लागला, आपले हात-पाय आणि बहुतेकदा तोंडही त्या रंगानं कसं माखून गेलंय हे कळायचं तेव्हा आईचं ओरडणं खावं लागलेलं असायचं. तेव्हाच्या पावसाची आज लक्षात राहिलेली आठवण ही एवढीच. अगदी निरागसपणे घर करून बसलेली. तिला मनातून काढणं शक्य झालेलं नाही हे मात्र खरं.
अर्थात हे दिवस होते अगदी प्राथमिक शाळेतले. नंतरच्या वर्षांमध्ये गावाच्या परिसरातील खेड्यांना सायकलींवरून भेटी देण्याचा एक छंद आम्हा तिघा-चौघांना जडलेला होता. हे एक गाव मनात घर करून बसलंय ते तिथल्या आंब्याच्या झाडांमुळं. मोसमात तिथं जाऊन जमिनीपर्यंत रेंगाळत आलेल्या फांद्यांना लागलेल्या कैऱ्या तेव्हा अक्षरशः झोपून खाल्ल्या आहेत, तशा परत कधीही चाखायला मिळाल्या नाहीत. एकदा ते कळल्यानंतर किमान तीन वर्षं दर उन्हाळ्यात तो कार्यक्रम एकदा तरी केलाच आहे. अशाच एका दिवशी हा भेटला, भर रस्त्यात. जाताना एक टेकडी लागायची. रस्ता टेकडीवरून गेला असल्यानं ती चढती त्या भागात प्रसिद्ध. त्या चढावरच त्या दिवशी वळवानं आम्हाला गाठलं. त्या टेकडीवर कुठंही कसलाही आडोसा नव्हता. एकही झाड नव्हतं. त्यामुळं भर रस्त्यात थांबून आम्ही त्याच्याकडून झोडपून घेतलं होतं. दुपारी साडेबाराची वेळ असावी. घरापासून साधारण दहा मैल अंतरावर होतो. जिथं जायचं होतं ते गाव आणखी दोन मैलांवर होतं. पाऊस असा तोंडावर येत होता की चढावर पुढं सरकणं मुश्कील झालं होतं. सायकलींना स्टॅंड लावला तरी त्या पडायच्या. चाक मागं सरकू नये म्हणून कुलपं घालून त्या धरून ठेवल्या होत्या तिघांनीही. पावसानं जराही दयामाया न दाखवता झोडपलं असलं तरी सुदैवानं वारं नव्हतं. अन्यथा आमची पंचाईतच होती.
दुपारी पावसाकडून झोडपून घेतल्यानंतरही कैऱ्यांच्या मेजवानीचा उत्साह कायम होता. तो उरकून संध्याकाळी पाच-साडेपाचला घरी आलो ते फटके खाण्याच्या तयारीतच. पोटभर शाब्दिक फटके खाल्ले आणि मान खाली घालून अभ्यासाला लागलो (हो तेव्हा सुटीतही ठराविक अभ्यास करावा लागायचाच) तेव्हा पुन्हा एकदा वाकुल्या दाखवत पाऊस बरसून गेला होता. संध्याकाळ अशीच वाया घालवून…
त्या गावातला आणखी एक पाऊस आठवतोय. तेव्हा मी चौदा-पंधरा वर्षांचा असावा. आठवतंय त्यानुसार तेव्हा तो सलग चार दिवस कोसळत होता. शाळांना सुट्या वगैरे तर मिळाल्या होत्याच, पण त्या दिवसांकडं नंतर मागं वळून पाहिलं तेव्हा जनजीवन ठप्प होणं म्हणजे काय हे मला समजलं होतं. ते तीन दिवस आम्ही घरांतून बाहेर पडलो नव्हतो. दूध घरात नसणं म्हणजे काय याचा अनुभव तेव्हाच मिळाला. तीच गोष्ट भाज्यांची. भाजी खरेदी रोजचीरोज करण्याचे ते दिवस होते. त्या पावसानं घरांची दारं उघडण्याची फुरसतही तेव्हा दिली नव्हती. असं म्हणतात की, गावात शतकातील सर्वाधिक पावसाचा विक्रम तेव्हा झाला होता. मला आठवतं त्यानुसार आमच्या शाळेच्या ग्राऊंडवर चौथ्या दिवशी संध्याकाळी पाऊस पूर्ण थांबल्यावर आम्ही गेलो तेव्हा सगळा चिखल झालेला होता. पुढं तीन-चार दिवस चांगला सूर्यप्रकाश पडेपर्यंत तिथं खेळणं अशक्य झालं होतं.

श्रावणातला एक सुरेख पाऊस मला भेटला होता सापुताऱ्यात. व्यवस्थापनाशी संघर्ष करून बदली ओढवून घेतली होती. पण त्यातही एक माज अनुभवत होतो. वयानुसार असणारी झिंगही होती. वर्षाकाठी मिळणाऱ्या चारापैकी एक सुटी १५ ऑगस्टची. नव्यानं त्या गावात आलो होतो. नवे सवंगडी भेटले होते. सुटी म्हटल्यावर सापुतारा असा कार्यक्रम ठरला. सकाळी साडेआठच्या सुमारासच टप्पा-टप्पा करत गाडी निघाली. सापुतारा गाठेपर्यंत पावसानं आम्हाला गाठलं होतं. मग काय घाट येण्याचीच काय ती प्रतिक्षा होती. घाट सुरू झाला तसा गाडीचा वेग कमी झाला आणि सारं टोळकं खाली उतरलं. भर पावसात फेर धरून घाटात आम्ही किती वेळ रिंगण करून नाचत होतो याचं भान कोणालाही नव्हतं. तसं नाचत, चालत, पळत, कडेच्या झाडांवर काही मिळतं का ते पहातच आमची एन्जॉयमेंट सुरू होती. पाय थकल्यासारखे वाटले की गाडीत बसायचं आणि पुन्हा उतरायचं. घाट उतरायला त्यादिवशी आम्ही जो वेळ घेतला तो आमच्या गाडीच्या चालकाच्या लेखी विक्रम होता. आम्हाला त्याची फिकीर नव्हती. पाऊसच तसा होता. एक तर घाट, त्यात झाडोरा छानपैकी होता. मधूनच सूर्याला डोकं बाहेर काढता येत होतं. आणि श्रावणातला तो उन-पावसाचा खेळ. बेधुंद करून टाकणारा. कसं ते ठाऊक नाही, पण त्यादिवशी कुणीतरी गाडीत झाकीरच्या काही कॅसेट ठेवल्या होत्या. घाटाच्या ऐन मध्यावर नकळतच त्यापैकी एक कोणीतरी लावली आणि स्पिकरचा आवाज मोठा केला. तबल्यावर वेगवेगळे बोल काढणाऱ्या सुरावटी निनादू लागल्या आणि पावसाचा आनंद द्विगुणीत होऊन गेला. त्या बोलांच्या तालावर एका टोळक्यानं आदिवासींच्या नृत्याची एक झलक पेश केली तेव्हा आम्हा इतरांच्या अंगावर रोमांच फुलले होते. टाळ्यांनी त्या सुरावटीत केव्हा सूर मिळवला हे कळलंदेखील नाही. त्या अशा उत्स्फुर्त नाचाला वन्समोअर मिळाला होता त्यादिवशी. आजही श्रावणातल्या एखाद्या पावसात तो पाऊस डोळ्यांपुढं फेर धरतो. रपरप करीत कोसळणारी एखादी सर. मग सुरेख उन्हाची सोनेरी उधळण. पुन्हा थोडं अंतर गेलं की रपरप करीत बरसात आणि पुन्हा सोनेरी उन्हाचा एक पट्टा. कानात तबल्याच्या त्या सुरावटी घुमू लागतात आणि त्या आठवणी मन जागं करून जातात पुन्हा एकदा.

पावसाची रुपं अनेक. प्रत्येकाला वेगवेगळ्या वेळी भेटणारी. आणि अगदी हमखास भेटणारीच. कधी प्रेमळ, कधी हसरा-खेळकर, कधी संतापलेला, तर कधी नुसताच कंटाळवाणा. कधी रौद्ररूप घेऊनही तो येतो. त्यातलाच हा एक प्रसंग. दीड वर्षं झाली त्या आठवणीला. ऐन पावसाळ्यातच हा दौरा होता नर्मदाकाठचा. आम्ही सारे संध्याकाळच्या सुमारास नर्मदेच्या एका उपनदीच्या किनाऱ्यावर उतरलो. मोटरबोट होती पुढच्या प्रवासाला. पन्नास-एक मंडळी बसतील अशा त्या बोटीत आम्ही होतो पंचवीस जण. बोटीचा प्रवास सुरू झाला तेव्हा ढग नव्हते. पण बोटीनं दहा एक मिनिटांनी नर्मदेच्या विशाल पात्रात प्रवेश केला तेव्हा काळोखून गेलं होतं. आणि आमची बोट पूर्वेच्या दिशेला प्रवाहाच्या विरोधात वळवली तेव्हाच पाऊस कोसळू लागला. इंजिनाच्या टोकाला मी आणि आणखी दोन-तीन मित्र बसलो होतो. दुसऱ्या टोकाला बरोबरची मंडळी. प्रवास साधारण दीडेक तासांचा होता. साडेसहाच्या सुमारास आम्ही नर्मदेत प्रवेश केला होता. आठपर्यंत इच्छित गावी पोचायचं होतं. पण…
पाऊस… नर्मदेच्या पात्राची रुंदी त्यावेळी काही नाही म्हटलं तरी पाऊण-एक किलोमीटर सहज असावी. खोली किमान शंभर मीटर. या आकड्यांची कल्पना असणारे बोटीत मोजकेच होते. पण ती चर्चा झालीच सुरू आणि हळुहळू गांभीर्याची जाणीव एकेकाच्या डोक्यावर स्वार होऊ लागली. काहींच्याबाबत तिचं रुपांतर पाहता-पाहता भीतीमध्ये झालं. इतक्या रुंदीच्या पात्रावर वाऱ्याला भयंकर वेग प्राप्त होत असतो. तसा तो झाला होता. बोटीला वरून घातलेल्या आवरणाला काहीही अर्थ राहिला नव्हता. पावसाचे टप्पोरे थेंब बोटीच्या एका बाजूकडून आत प्रवेश करू लागले होते. अंधाराचं साम्राज्य तर केव्हाच पसरलं होतं. बोटीच्या उजवीकडून वाकून बाहेर पाहिलं की, थोड्या अंतरावर डोंगराची कड तेवढी दिसायची. आणि ती हरेक दर्शनासोबत भीतीमध्ये पुरेशी वाढ करून जायची. कारण तितकं अंतर किनारा दूर आहे याची जाणीव ती कड करून द्यायची.
बोटीच्या दुसऱ्या टोकावरून मला कोणीतरी हाक मारल्यासारखं वाटलं. या टोकाकडून कसाबसा मार्ग काढत मी चार पावलं पुढं टाकली. ‘बोट अगदी डोंगराच्या कडेनं घ्यायला सांगा,’ मला निरोप मिळाला. मी मागं नावाड्याकडं आलो. त्याला निरोप सांगितला. त्यानं मान डोलावली. मी त्याच्या बाजूनं मागं पाहिलं. दूरवर कुठं तरी डोंगरात उंचीवर एखादा दिवा चमकल्याचा भास झाला. पाऊस थांबतोय की काय असं मला उगाचच वाटून गेलं. पण ती केवळ वादळापूर्वीची शांतता होती. पाचेक मिनिटं गेली असावीत. एव्हाना आम्ही कसंबसं बोटीचं आवरण एका बाजूनं बांधण्यात यशस्वी झालो होतो. आत भरू लागलेलं पाणी काढून टाकण्यासाठी एकावेळी चार-पाच जणांचे प्रयत्न सुरू होते. आणि पावसानं सुसाट मारा सुरू केला. आपण पावसात झोडपले जातोय इतकंच आमच्या ध्यानी येत होतं. बोटीचं इंजिन सुरू होतं. त्यामुळं ओरडल्याशिवाय कुणाचंच बोलणं कळत नव्हतं. थोडा वेळ गेला असाच हेलकावे खाण्यात आणि पाऊस कधी कमी होणार आहे याच्या अटकळी बांधण्यात. मी सहज दक्षिणेच्या दिशेला वळून पाहिलं. मला धक्काच बसला. बोट तर डोंगरापासून पुन्हा पात्रात आतमध्ये आली होती. वाऱ्याचा तडाखा जाणवण्याचं कारण आता कुठं मला उमगू लागलं. नावाडी आणि माझ्यात केवळ चारेक फुटांचं अंतर होतं. तिथं बोटीवरचं आवरण नसल्यानं पावसात भिजावं लागणार होतं, पण एवीतेवी आता आतमध्ये कपडे ओले झालेच होते. माझेच नव्हे तर बहुतेक साऱ्यांचेच. गेलो त्याच्याकडं. तो उभा राहून बॅटरीचा झोत डोंगराकडं टाकत होता. मी एक क्षणभर थांबलो. त्यानं सहकाऱ्याला हाक दिली आणि हळुवार सुकाणू वळवून बोट डोंगराच्या दिशेला वळवली. आता पावसाचा तडाखा बोटीला एका कडेवरून बसू लागला. हेलकावे वाढले होते. सहा-सात मिनिटांनी बोट डोंगराच्या कडेला लागली. नावाडी आणि त्याच्या सहकाऱ्यानं त्या किर्र अंधारात जंगलात उडी मारून बोटीवरून दोर घेतला आणि ती बांधून घातली.
‘इथंच थांबावं लागेल,’ नावाडी. त्याच्या शब्दाबाहेर जाण्याची हिंमत कोणाचीही नव्हती. कारण तिथं बांधलेल्या अवस्थेतही बोटीची होत असलेली हालचाल पुरेशी बोलकी होती. त्यामुळं प्रवाशांनी मौनच धारण केलं होतं. इंजिन बंद झाल्यानं आता पावसाचा आवाज नीट कळू लागला. धुंवाधार पाऊस सुरू होता. नदीच्या पात्रावर पडणाऱ्या थेंबांचाही नाद कर्कश्श वाटू लागला होता एव्हाना. त्यात भर होती ती वाऱ्याच्या गोंगाटाची. सरळसोट किलोमीटरभर रुंदीचा पट्टा त्याला फिरायला मिळाला होता. त्यामुळं त्याच्या उन्मादाला थांगच नव्हता. निघाल्यापासून अवघ्या पाऊण तासात हे नाट्य आम्ही अनुभवत होतो. आणि मग पुढं आमच्यासमोर काहीही पर्याय राहिला नाही. रात्रीच्या किर्र अंधारात आपण कुठं आहोत याचा नेमका अंदाज आम्हाला येतही नव्हता. आला तरी आमच्यातील अनेकांच्या लेखी तो प्रदेशच अनोळखी असल्यानं फारसा उपयोगही झाला नसता. वेळ घालवण्यासाठी आणि धीर निर्माण करण्यासाठी बोटीमध्ये उंच आवाजात गाणी सुरू झाली होती. मां रेवा हे गाणं त्यादिवशी पूर्ण ऐकलं. त्याचा आविष्कार वेगळाच होता. बाहेरच्या पावसाची त्याला साथ होती. अत्यंत उग्र अशी. मला नेमकं का ते सांगता येणार नाही, पण त्यादिवशी मां रेवा ही नर्मदेची प्रार्थना त्या सुरात सूर मिसळत मी प्रथमच गायलो. सुमारे दीड तास आम्ही तिथं तसे टांगलेल्या स्थितीत होतो. चोहीकडे अंधार होता. बोट बांधताना बोटीच्या नाकासमोर असणारा डोंगर मध्येच केव्हातरी बोटीच्या कडेला आला होता. बोट कशी हालते आहे हे समजलं की अंगावर काटा यायचा. जिथं बोट होती तिथंच पाणी किमान दहाएक मीटर खोल होतं. त्या अंधारात डोंगरावर दिसायच्या त्या झाडांच्या सावल्याच. दोन्ही बाजूला किमान मैलभर अंतरावर तरी वस्ती नव्हती हे मात्र माझ्यासह काहींच्या लक्षात आलं होतं. त्यामुळं चिंताही दाटून आली होती.
गाण्यांच्या भरातच केव्हा तरी बोटीचे हेलकावे आता कमी झाले आहेत हे जाणवलं. पावणेनऊनंतर केव्हा तरी पाऊस ओसरला. वारं थांबण्याची चिन्हं नव्हती. पण पाऊस थांबलाय म्हणजे वारंही थांबेल असं म्हणत नावाड्यानं बोट पुन्हा पात्रात आणली आणि आम्ही चिंब भिजलेल्या स्थितीत पुढचा प्रवास सुरू केला… अनेक निःश्वास त्यावेळी त्या वाऱ्याच्या गोंगाटातही स्पष्ट ऐकू येत होते.
त्या भर पावसात बोट पुन्हा पात्रात मध्ये घेण्याचं कारण पुढं एका दौऱ्यात मला समजलं. अशा पावसात वाऱ्याचा वेग असताना एकूणच बोटीचं सुकाणू चालवणं अवघड असतंच. त्यात अशा ठिकाणी पात्रात अनेकदा अर्धवट बुडालेल्या डोंगरांची टोकं वर आलेली असतात. त्यामुळं बोट पात्राच्या मध्यावरूनच नेणं केव्हाही श्रेयस्कर. नावाड्याचं हे म्हणणं त्याच्या नौकानयनशास्त्राला धरून आहे. पण मी अनेकदा विचार करतो, अशा पावसात पुन्हा सापडलो आणि बोट पात्राच्या मध्यावर असेल तर… आत्ता हे लिहितानाही अंगावर काटा आला आहे.

पावसाला त्याच्यासारखं उंच होऊन उराउरी भेटल्याचा अनुभव एकदा मिळून गेला तो अगदी अपघातानंच. सातपुड्यात फिरायला गेलो होतो. गाव उंचावर होतं. उंचावर म्हणजे संध्याकाळी गावातल्या माझ्या स्नेह्यांच्या घरी जाण्यासाठी मला डोंगर चढायलाच दहा मिनिटं लागली होती. त्यात एकदा पाय घसरून पडता-पडता वाचलो होतो. संध्याकाळी पाऊस नव्हता. त्यानं दुपारी त्याची हजेरी पुरेशा प्रमाणात लावलेली होती. दिवस जुलैचे. म्हणजे पावसाचा अगदी भरात येण्याचा काळ होता. तरीही संध्याकाळी त्यानं उसंत घेतल्यानं मीही थोडा सुखावलो होतो. आधीच्या चार दिवसात त्यानं भिजवून काढलं होतं. आजचा दिवस काय तो कोरड्या कपड्यानिशी चालण्याचा होता.
सकाळी सहाच्या सुमारास जाग आली आणि मी घराचं दार उघडून बाहेर आलो. पाहतो तो काय रात्री केव्हा तरी मी झोपी गेल्यानंतर पावसाची रिपरीप सुरू झाली होती ती थांबलीच नव्हती. घराच्या मागल्या बाजूला पाहिलं. बोडख्या डोंगरावर ढग होते आणि धाराही होत्या. मी तसाच तिथं घुसलो. धुक्यात शिरल्यासारखा अनुभव घेत असतानाच पावसाचे थेंबही अंगभर खेळू लागले. हे थेंब अंगाला बिलगतच खाली उतरत होते. घरंगळतच म्हणा ना. काही क्षणात मी चिंब भिजून गेलो. समोरचं चारेक फुटांवरचंही काही दिसत नव्हतं. फार पुढं जाण्याची भीती वाटू लागली होती. दिसेनासं झालं खरोखरच आणि कुठं दिशा चुकली तर… ही जाणीव जबाबदारीचं भान देऊन गेली. तिथंच थांबलो. पाचेक मिनिटं इकडंतिकडं केलं आणि आलेल्या दिशेनं माघारी वळून डोंगर उतरू लागलो. काही पावलांतच त्या दाट धुक्यातून बाहेर येत विरळ धुक्यात प्रवेश केला. घर दिसू लागलं. धीर आला. डोंगरानं आपल्याला कितीही उंची दिली तरी हे मन आपली खरी उंची केव्हाही आणि कुठंही जाणवून देऊ शकतं एवढं आभाळज्ञान पावसाशी झालेल्या त्या उराउरी भेटीनं दिलं त्यादिवशी.

मनात घर करून बसलेली ही पावसाची एक आठवण मात्र आताशा सारखी मनात रुंजी घालत असते. कारण ठाऊक नाही. तेव्हा मी नोकरी सोडली होती. एक नवा प्रकल्प ड़ोक्यात घेतला होता आणि त्या आवेशातच नोकरीला रामराम केला होता. नोकरी सोडण्याची तारीखही भन्नाट. १ एप्रिल. ३१ मार्चला राजीनामा हातात ठेवला होता व्यवस्थापनाच्या. त्याच दिवशी हट्ट धरून रिलीव्ह झालो. एप्रिल महिना प्रकल्पाच्या आखणीत गेला आणि मेच्या पहिल्या आठवड्याच डोळे खाडकन उघडले. हे तर जमण्यासारखं नाही… डोळे उघडले तसा एक हादरा बसला जोरदार. मनाला आणि त्यामुळंच आत्मविश्वासालाही. तशाच स्थितीत दिवस जात होते. मेचा तिसरा आठवडा असावा. सुन्न मनस्थितीत त्याआधीची आठेक वर्षं आठवू लागलो. घरापासून दूर असलेली. दूर राहण्याचं निमित्त नोकरीचंच. पण वयाच्या सतराव्या वर्षापासूनची ती आठ वर्षं होती. हाती शिक्षण काहीही नव्हतं. नोकरी सुटली होती. पुढचं सारं अंधुक होतं. त्या दिवशी संध्याकाळी असाच खिन्न होऊन बसलो होतो. हाती प्रभाकर पेंढारकरांचं ‘रारंगढांग’ होतं. त्या काळात बऱ्यापैकी गाजत असलेली ‘ही शुभ्र फुलांची ज्वाला’ ही कॅसेट तेव्हा मी सारखी ऐकायचो. तीच सुरू होती. साडेसातचा सुमार असावा. पद्मजाच्या आवाजात,
पाऊस कधीचा पडतो, झाडांची हलती पाने
हलकेच जाग मज आली, दुःखाच्या मंद सुराने
सुरू होतं. आणि एकदम हवा कुंद झाली. पाहता-पाहता खोलीच्या छतावर पावसाची टपटप ऐकू येऊ लागली. इकडं हे गाणं आणि बाहेर कुंद हवा. खोलीत मी एकटा. मनाची घालमेल सुरू झाली. भविष्याची चिंता होतीच, शिवाय नोकरी सोडल्यानंतर घरी रहायला न जाण्यातली एक टोचणीही असावी. घरच्यांपासून निर्माण झालेला दुरावा खाऊ लागला असावा. मनसोक्त रडावंसं वाटत होतं, पण काही केल्या रडू फुटत नव्हतं. पुस्तकातील तो कडा मनाच्या दाराशी येऊन बसल्यासारखा झाला होता. “‘आपण’ ‘रडायचं'”, हा प्रश्न तिथं कोणीही नसलं तरी माझ्या मनाच्याच एका बाजूला पडला होता आणि दुसरी बाजू तिच्यापुढं कमकुवत होत गेली. पाऊसही असा की, धड कोसळत नव्हता किंवा हलक्या सरींमधून येऊन दिलासाही देत नव्हता. मध्यम रिपरिप. कशाचंही काहीही सुचेनासं झालं होतं त्या पावसानं. मनात द्वंद्व. बाहेर ही स्थिती. त्या द्वंद्वामध्ये असतानाच पाऊस थांबला हे मात्र समजून आलं नाही. द्वंद्वाचा फैसला काय झाला ते आठवत नाही. आठवतं ते इतकंच की डोळे कोरडेच राहिले. बहुदा मन आणखी कंगोरेदार होऊन गेलं असावं…

या पावसानं कायमची हुरहूर लावलेली त्याची आणि माझी ही भेट तशी अलीकडची. दुपारची वेळ होती. आम्हा दोघांना एका परिचितांकडं जायचं होतं. दोघंही एका मध्यवर्ती ठिकाणी आधी भेटलो होतो. गेल्या काही दिवसांमध्ये घडलेल्या घडामोडींनी एक प्रकारचं अंतर दोघांनाही जाणवत होतं. त्यामुळं दोघंही मौनाची भाषांतरं करीत होतो. बोलायचं खूप होतं. कुणी आधी बोलावं हाही प्रश्न असण्याची शक्यता नव्हती. काय आधी बोलायचं हाच बहुदा पेच असावा. त्या परिचितांच्या घराचा निम्मा रस्ता कापला आणि अचानक काळोखून आलं. काही क्षणांत गाडीसमोरचं आठ-दहा फुटांवरचं दिसेनासंही होऊन गेलं.
आडोसा पाहण्याचीही संधी न देता पावसानं बरसायला सुरवात केली. दुपारी दीड ते तीन. दीड तास तो कोसळत होता. सरींच्या पहिल्या काही वर्षावामध्येच नखशिखांत भिजून आम्ही दोघंही एका इमारतीच्या कंपाऊंडमध्ये पारिजातकाच्या झाडाखाली उभे होतो. हे झाड दोस्त म्हणून कधी आयुष्यात येईल असं वाटलं नव्हतं. त्या दिवशी त्या भूमिकेत होतं. तिथं जाऊन उभे राहिलो आणि काही क्षणातच एक पान-फूल घरंगळत खाली आलं आणि तिच्या कपाळावरील केसांवर विसावलं. तिच्या ते ध्यानीही नव्हतं. मी हळूवारपणे ते तिथून काढलं आणि ओंजळीत धरून तिच्यापुढं केलं. तेवढा क्षण पुरेसा होता. दोघांनाही. नंतर रंगले ते माफीनामे… कोसळणाऱ्या पावसाच्या गतीनंच. तो थांबला तेव्हा तिथून निघण्याचं भानही राहिलं नव्हतं इतकं आम्ही बोलू लागलो होतो. पाऊस येण्याच्या आधीचा सुमारे एक तास ओढून-ताणून केलेल्या संवादात गेला होता. पावसात भिजल्यानंतर काय चमत्कार झाला कोणास ठाऊक? पावसाच्या कोसळणाऱ्या सरींसारखेच शब्दही कोसळत होते एकमेकांवर. रागावणारे, चिडवणारे, प्रेमही व्यक्त करणारे. मध्येच सांभाळून घेण्याची भाषा करणारे. त्या सरीही तशाच होत्या. आम्ही उभे होतो त्या पारिजातकाच्या झाडांमधून वाट काढत येऊन भिडत होत्या आम्हाला… कधी समजावणीची भाषा करीत, झाडाला वाऱ्यानं हलवलं की अगदी रागावत, तर कधी प्रेमात आल्यासारख्या…
तो दिवसच तसा होता. तिला सोडून नंतर घरी गेलो. घराचा सारा परिसर कोरडा होता. कपडे बदलले आणि ऑफिस गाठलं. तिथंही सारं वातावरण कोरडं ठाक. दुपारचा पाऊस शहराच्या एका भागातच कोसळला होता. संध्याकाळी तो ऑफिसच्या भागांत हजेरी लावून गेला. पण ती हजेरी अगदी श्रावणातल्या सरींसारखी. मधूनच उन्हाचे सोनेरी कवडसे चमकत आणि एखादी छोटीशी पण मनमुराद कोसळणारी सर. साडेपाच ते संध्याकाळी सात हा खेळ सुरू होता. त्यावेळी दाटून आलेल्या तिच्या आठवणी मात्र ‘हुई है शाम तो आखोंमे बस गया फिर तू,’ अशी कातरता आणणाऱ्या होत्या…
माझ्यासोबत पावसात भिजायचं होतं तिला. ती आणि मी एकत्र असताना एरवी कधीही तो आला नाही. ऐन पावसाळ्यात मी तिच्या गावी असायचो तेव्हाही त्यानं हुलकावणी दिलेली होती. ती तिच्या कामात किंवा मग मी कुठंतरी कामानिमित्तानं जवळपासच्या एखाद्या गावात. त्यामुळं पाऊस, ती आणि मी हे त्रैराशीक कधी जुळलंच नाही. ती सोबत असताना तो आला तो फक्त त्यादिवशीच… पण तो निरोपाचाच दिवस ठरला…

सरत्या उन्हाळ्यातील संध्याकाळ असावी. आपण एकटंच असावं. हवा स्वच्छ असावी. अशातच काही कारणानं एखाद्या जुन्या आठवणीनं मनात काहूर निर्माण करावं. बेचैन मनाला आवर घालण्यासाठी एखादं असंच हुरहूर लावणारं पुस्तक हाती घ्यावं. शेजारी छानशा गाण्यांची सुरावट असावी. एखादा पेग भरून घ्यावा. वाचनात गर्क व्हावं. दीड-दोन तास कसे गेले ते कळू नये. साडेसहाच्या सुमारास बाहेर पहावं तर एकदम अंधारून आलेलं दिसावं. हवा कुंद झालेली असावी. हातातल्या पुस्तकातलं वातावरणही आता त्याच सुरावटी छेडत असावं. भरून आलेलं आभाळ बाहेर, तसंच मनातही, अशा स्थितीत असतानाच अचानक गुलाम अलींचे सूर कानी पडू लागावेत…
ले चला जान मेरी रुठके जाना तेरा
ऐसे आनेसे तो बेहतर था न आना तेरा…
आता ध्यानी येऊ लागतं की, बरसात दोन स्तरांवर होणार आहे. बाहेरच्या टपटपीसोबत प्रवास करताना मनातही कितीतरी काळापासून दाटून असलेले सारे कढ उसळ्या मारू लागावेत. इतका वेळ आवरून ठेवलेला एखादा थेंब नकळतच डोळ्यांतून ओघळावा. गालांवरून ओठांपाशी यावा आपली खारट चव घेऊन. बाहेर नजर जावी तर धारा लागलेल्या असाव्यात. ढग गडगडत असावेत. कंठाच्या उंबरठ्याशी रोखून धरलेला हुंदका उसळून बाहेर फुटावा… आणि मग बाहेरच्या गडगडाटात मनातून उसळून-उसळून येणारे हुंदक्यांचे आवाज विरून जावेत…
‘मी मला आक्रंदताना पाहिले’ अशी ही अवस्था अर्धापाऊण तास असते. ती संपते तेव्हा आपण डोळे पुसतो. दार उघडून बाहेर येतो. टपटप थांबलेली असते. नशिबात असेल तर मृदगंध आपला कब्जा घेतो. अंगणात एखादं झाड असेल आणि वाऱ्याची झुळूक आली तर पाना-फुला-झाडांवरून पडणारे थेंब आपल्या अंगांगांवर उतरतात. एक बारीकशी शिरशिरी येते. रोमांच फुलतात आठवणींचे. सभोवार मोकळं असेल तर वर नजर जाते. सारं आकाश स्वच्छ असतं. शेकडो चांदण्या लुकलुकू लागलेल्या असतात…
आणि अचानक ध्यानी येतं, इथं आत मनातही आता सारं कसं निरभ्र झालेलं असतं… आशेच्या शेकडो चांदण्या मनातही लुकलुकू लागलेल्या असतात…

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: